Một bức tượng đúc ra từ khuôn, dù là polyresin hay composite, thường trông khá “trơ”: màu đồng nhất của nhựa, có đường ráp khuôn, vài lỗ rỗ nhỏ. Phải qua tay thợ sơn nó mới thành tượng đồng cổ, tượng đá mài, tượng gỗ, hay linh vật màu sắc rực rỡ. Ở xưởng, mình hay nói vui: khuôn quyết định hình, còn sơn quyết định giá.

Bài này nói về sơn hoàn thiện tượng làm từ polyresin (polystone) và composite sợi thủy tinh. Mình đi từ khâu xử lý bề mặt, chuyện quan trọng nhất mà hay bị làm ẩu, tới các kiểu hoàn thiện phổ biến như giả đồng, giả đá, dát vàng, và cuối cùng là lớp phủ bảo vệ cho tượng đặt ngoài trời. Không có công thức thần kỳ nào, chỉ là những bước làm đúng thứ tự và đủ thời gian.

Nếu bạn là chủ cơ sở làm tượng, người đặt tượng cho công trình, hay đơn giản muốn biết vì sao cùng một bức tượng mà chỗ này bong sơn sau một mùa mưa còn chỗ kia vẫn đẹp sau nhiều năm, bài này dành cho bạn.

Hiểu vật liệu trước khi sơn

Polyresin (polystone)

Polyresin là nhựa polyester trộn với bột đá, thường đúc đặc hoặc đúc rỗng trong khuôn silicon. Bề mặt ra khá mịn, ăn chi tiết tốt, nặng tay, cảm giác như đá. Vì đúc trong khuôn silicon nên bề mặt thường dính một ít chất tách khuôn hoặc dầu từ silicon. Đây là kẻ thù số một của sơn.

Bài đúc tượng polyresin từ khuôn silicon trên trang mình nói kỹ khâu đúc, bài này nối tiếp phần sau khi tượng ra khuôn.

Composite sợi thủy tinh (FRP)

Theo Encyclopaedia Britannica, nhựa gia cường sợi thủy tinh là loại composite được biết đến nhiều nhất, trong đó nền polymer giữ các sợi lại với nhau và bảo vệ sợi. Tượng composite thường có lớp gel coat ngoài cùng, phía sau là các lớp sợi thủy tinh tẩm nhựa, rồi khung thép gia cường nếu tượng lớn.

Gel coat cứng và bóng, sơn bám kém nếu không chà nhám. Tượng composite thường to, đặt ngoài trời, nên lớp sơn phải chịu nắng mưa, nhiệt độ thay đổi, và cả sự giãn nở của tượng.

Một chi tiết vui: những bức tượng người như thật nổi tiếng của nhà điêu khắc Mỹ Duane Hanson, như tác phẩm “Tourists” năm 1970, được Britannica ghi là làm bằng sợi thủy tinh đúc và nhựa polyester. Cái làm người xem tưởng là người thật chính là lớp sơn hoàn thiện cực kỳ tỉ mỉ. Vật liệu không khác tượng sân vườn bao nhiêu, khác ở tay sơn.

Bước 1: Xử lý bề mặt, chiếm một nửa thành công

Mình gặp nhiều tượng bong sơn từng mảng chỉ sau vài tháng. Lần nào kiểm tra cũng ra một trong ba lý do: bề mặt còn dầu tách khuôn, không chà nhám, hoặc sơn khi nhựa chưa đóng rắn hoàn toàn.

Làm sạch chất tách khuôn

Rửa tượng bằng nước ấm pha xà phòng, chà bằng bàn chải mềm vào các khe. Với tượng đúc khuôn silicon, nhiều xưởng lau thêm bằng dung môi phù hợp để chắc chắn sạch dầu. Lau xong để khô hẳn.

Cách thử nhanh: nhỏ vài giọt nước lên bề mặt. Nước vón thành giọt tròn là còn dầu, nước loang đều là sạch.

Sửa lỗi bề mặt

Đường ráp khuôn (parting line) mài phẳng bằng giấy nhám. Lỗ rỗ khí bả bằng bột trét gốc polyester hoặc epoxy, chờ khô rồi mài. Chỗ sứt mẻ đắp lại, tạo hình bằng dao nhỏ. Với tượng composite, chỗ lộ sợi phải phủ nhựa và mài lại.

Chà nhám tạo nhám

Chà toàn bộ bề mặt bằng giấy nhám mịn để tạo độ nhám cho sơn bám. Không cần chà mạnh làm mất chi tiết, chỉ cần làm mất độ bóng. Với vùng nhiều chi tiết như tóc, hoa văn, dùng miếng nhám mềm hoặc bàn chải đồng mềm.

Kiểm tra độ đóng rắn

Nhựa polyester vừa đúc có thể chưa đóng rắn hoàn toàn dù đã cứng. Sơn lên nhựa chưa ổn định đôi khi gây nhăn sơn hoặc phồng. Xưởng mình để tượng nghỉ thêm vài ngày trong điều kiện khô ráo trước khi sơn, nhất là tượng đúc dày.

Bước 2: Sơn lót

Sơn lót (primer) là lớp trung gian giúp sơn màu bám chắc vào nhựa. Không sơn lót là đánh cược.

Chọn sơn lót tương thích với nhựa và với hệ sơn phủ. Hệ sơn gốc PU hai thành phần thường dùng lót epoxy hoặc lót PU. Hệ sơn gốc nước dùng lót gốc nước bám nhựa. Phun mỏng, nhiều lớp, mỗi lớp chờ khô theo hướng dẫn của hãng sơn.

Sau lớp lót đầu tiên, các lỗi nhỏ trên bề mặt sẽ lộ rõ. Đây là lúc bả và mài lại lần nữa, rồi lót thêm lớp. Thợ có kinh nghiệm luôn có vòng “lót, soi, sửa” này.

Màu lót cũng ảnh hưởng màu cuối. Giả đồng thường lót màu tối như nâu đen. Giả đá trắng lót màu sáng. Màu sắc rực rỡ như đỏ, vàng nên lót trắng để màu lên tươi.

Bước 3: Các kiểu hoàn thiện phổ biến

Giả đồng (faux bronze)

Đây là kiểu được hỏi nhiều nhất. Có hai hướng làm.

Sơn hiệu ứng đồng. Lót tối, phun lớp màu nền nâu đỏ hoặc nâu đen, rồi dùng sơn nhũ đồng quét khô (dry brush) lên các điểm cao như mũi, má, nếp áo. Chỗ lõm giữ màu tối, chỗ nổi sáng lên như đồng bị cọ mòn. Cuối cùng có thể chấm thêm màu xanh rêu nhạt ở khe để giả lớp gỉ đồng (patina).

Đúc nguội có bột kim loại (cold cast). Trộn bột đồng thật vào lớp nhựa đầu tiên khi đúc, sau đó mài nhẹ và đánh bóng để lộ kim loại. Có thể xử lý hóa chất để tạo patina thật. Cách này cho cảm giác kim loại thật hơn nhưng phải quyết định từ lúc đúc, không làm sau được.

Mẹo nhỏ: tượng đồng thật hiếm khi bóng loáng đều. Đẹp nhất là chỗ tay hay sờ thì sáng, còn lại trầm. Bắt chước đúng logic đó thì tượng giả mới thật.

Giả đá (faux stone)

Giả đá cẩm thạch, đá sa thạch, đá granite đều làm được. Đá sa thạch dùng sơn có hạt hoặc phun lốm đốm nhiều tông màu gần nhau. Cẩm thạch thì nền trắng hoặc kem, vẽ vân bằng cọ mảnh và lông vũ, làm mờ vân bằng khăn. Granite phun chấm nhiều màu.

Polyresin vốn có bột đá nên khi chà nhám mặt đã có cảm giác đá. Nhiều khi chỉ cần phủ một lớp màu loang nhẹ và lớp phủ mờ là đủ.

Dát vàng và sơn nhũ vàng

Dát vàng lá (gold leaf) là kỹ thuật truyền thống cho tượng thờ: quét keo dát (gold size), chờ đến độ se, đặt lá vàng, miết nhẹ, phủ bảo vệ. Lá vàng thật cho độ sáng khác hẳn nhũ, nhưng tốn công và chi phí. Sơn nhũ vàng chất lượng tốt là lựa chọn kinh tế hơn cho tượng không đòi hỏi quá cao.

Lưu ý: nhũ vàng gốc kim loại đồng có thể xỉn màu theo thời gian nếu không phủ bảo vệ kín.

Màu sắc đầy đủ (full color)

Linh vật, mascot, tượng nhân vật cần màu tươi, đều, ranh giới màu rõ. Phun từng màu, che chắn bằng băng keo, có khi vẽ tay chi tiết mắt, miệng. Kinh nghiệm giống như sơn mô hình in 3D, chỉ lớn hơn nhiều. Bài in 3D mô hình nhân vật, figure và sơn hoàn thiện trên trang có nhiều mẹo dùng chung được.

Làm cũ (antique, wash)

Sau khi sơn màu, quét một lớp màu nâu hoặc đen pha loãng vào toàn bộ tượng, rồi lau đi phần lớn trên bề mặt nổi. Màu đọng lại trong khe làm chi tiết nổi lên và tượng có vẻ cũ. Kỹ thuật đơn giản mà hiệu quả cao, dùng cho gần như mọi kiểu hoàn thiện.

Bước 4: Lớp phủ bảo vệ, nhất là với tượng ngoài trời

Lớp phủ trong (clear coat) bảo vệ màu khỏi trầy xước, bụi bẩn, và quan trọng nhất là tia UV. Màu sơn, nhất là các màu đỏ, vàng tươi, phai rất nhanh dưới nắng nếu không có lớp phủ chống UV.

Với tượng trong nhà, lớp phủ acrylic hoặc PU một thành phần là đủ. Với tượng ngoài trời, xưởng mình dùng hệ PU hai thành phần có phụ gia chống UV, phun nhiều lớp. Có thể chọn độ bóng: bóng, bán bóng, mờ. Giả đồng và giả đá thường đẹp nhất với lớp mờ hoặc bán bóng, bóng quá trông như nhựa.

Tượng composite lớn đặt ngoài trời giãn nở theo nhiệt độ ngày đêm. Lớp sơn cứng quá, giòn quá sẽ nứt chân chim theo thời gian. Chọn hệ sơn có độ đàn hồi phù hợp cho composite là một phần kinh nghiệm của bên sản xuất tượng composite làm hạng mục ngoài trời. Bài làm tượng composite FRP khổ lớn trên trang có phần nói về khung và lắp dựng, đọc kèm sẽ thấy vì sao khâu sơn ngoài trời phải tính khác.

Đọc thêm: các nguyên tắc sơn tượng này dùng được cả cho sản phẩm nhỏ như quà tặng doanh nghiệp, kỷ niệm chương, đồ trang trí. Xưởng CT3D có làm nhóm sản phẩm décor đúc poly, thạch cao, resin trong với đủ kiểu hoàn thiện, bạn xem để có ý tưởng.

Lỗi sơn hay gặp và cách tránh

Có lần khách mang tới một bức tượng poly sơn trắng, sau một tháng ngoài sân bắt đầu bong ở vai và đầu. Mình cạo thử thì bên dưới sơn vẫn trơn bóng như vừa ra khuôn: tượng không hề được chà nhám, cũng không lót. Cạo hết, rửa, nhám, lót lại, đến giờ vẫn ổn. Bài học cũ mà năm nào cũng gặp lại.

An toàn khi sơn tượng

Sơn PU hai thành phần, dung môi, bột trét đều có hơi độc. Sơn trong buồng có hút khí hoặc nơi thoáng gió, đeo mặt nạ phòng độc có phin lọc hơi hữu cơ (không phải khẩu trang vải), đeo găng tay, kính. Bụi mài polyester và sợi thủy tinh gây ngứa và hại phổi, nên đeo khẩu trang chống bụi khi mài. Đừng sơn trong phòng ngủ hay nơi có trẻ nhỏ.

Bảo dưỡng tượng sau khi sơn

Tượng ngoài trời nên lau bụi định kỳ bằng nước sạch, không dùng chất tẩy mạnh. Kiểm tra các vết trầy, chỗ bong nhỏ để dặm lại sớm, trước khi nước thấm vào làm bong lan. Sau một thời gian dài dưới nắng, có thể phủ thêm một lớp phủ UV mới lên trên lớp cũ sau khi chà nhẹ, tượng sẽ tươi lại.

Tượng trong nhà thì đơn giản hơn: lau bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô, tránh đặt sát cửa kính có nắng gắt chiếu trực tiếp cả ngày.

Bài cũ trên trang về tạo mẫu tượng bằng công nghệ 3D kể khâu đầu của một bức tượng, từ quét, dựng 3D tới tạo mẫu. Đặt cạnh bài này, bạn sẽ thấy trọn một vòng từ ý tưởng tới tượng hoàn thiện.

Câu hỏi thường gặp

Tượng polyresin có cần sơn lót không, hay sơn màu thẳng được?

Nên lót. Sơn thẳng lên polyresin có thể bám lúc đầu, nhưng dễ bong sau một thời gian, nhất là khi tượng bị va chạm hay đặt nơi ẩm.

Sơn giả đồng có bền như đồng thật không?

Không thể bền bằng đồng thật, vì đó là lớp sơn mỏng. Nhưng nếu xử lý bề mặt tốt và có lớp phủ bảo vệ, tượng trong nhà giữ được rất lâu. Tượng ngoài trời cần bảo dưỡng, dặm sơn và phủ lại theo thời gian.

Tượng composite đặt ngoài trời bao lâu thì phải sơn lại?

Phụ thuộc hệ sơn, màu sắc, mức nắng nơi đặt tượng và chất lượng thi công ban đầu. Màu tươi phai nhanh hơn màu trầm. Nên kiểm tra hàng năm và phủ lại lớp bảo vệ khi thấy màu bắt đầu xỉn hoặc bề mặt mất độ bóng ban đầu.

Có thể tự sơn tượng ở nhà bằng sơn xịt không?

Với tượng nhỏ trong nhà thì được, chọn sơn xịt có lót bám nhựa, phun mỏng nhiều lớp ở nơi thoáng. Tượng lớn ngoài trời thì nên dùng hệ sơn hai thành phần và thiết bị phun chuyên dụng.

Dát vàng thật có cần phủ bảo vệ không?

Vàng thật không bị oxy hóa, nhưng lá vàng rất mỏng, dễ trầy khi lau chùi. Nhiều nơi phủ lớp bảo vệ mỏng để tăng độ bền, chấp nhận độ sáng giảm nhẹ. Tượng thờ trong nhà ít va chạm thì có thể để nguyên.

Lời cuối

Sơn hoàn thiện tượng là khâu cuối nhưng là khâu người xem nhìn thấy đầu tiên. Làm đúng thứ tự: sạch dầu, sửa lỗi, chà nhám, lót, sơn màu, phủ bảo vệ. Chọn kiểu hoàn thiện hợp với nơi đặt tượng, và với tượng ngoài trời thì đừng tiết kiệm ở lớp phủ chống UV. Một bức tượng đúc tốt mà sơn ẩu sẽ xuống cấp rất nhanh, còn một bức tượng bình thường mà sơn kỹ có thể đẹp nhiều năm.

Nếu bạn cần đúc và hoàn thiện tượng polyresin, composite, hoặc muốn hỏi phương án sơn cho tượng đặt ngoài trời, có thể liên hệ xưởng CT3D qua hotline/Zalo 0888 7999 38 hoặc 0975 008 728.

Nguồn tham khảo

• Encyclopaedia Britannica – Composite material: https://www.britannica.com/technology/composite-material
• Encyclopaedia Britannica – Duane Hanson: https://www.britannica.com/biography/Duane-Hanson