Mấy năm gần đây, xưởng mình nhận khá nhiều đơn làm khuôn silicon làm nến và xà phòng từ các bạn làm thương hiệu handmade. Có bạn muốn nến hình con mèo của tiệm, có bạn muốn bánh xà phòng in nổi logo, có bạn cần bộ quà tặng cho sự kiện công ty. Điểm chung là ai cũng muốn một mẫu riêng, không đụng hàng với khuôn bán sẵn trên sàn thương mại điện tử.
Khuôn silicon hợp với nến và xà phòng vì nó mềm, dễ tháo, chép chi tiết tốt và chịu được nhiệt của sáp nóng. Nhưng để khuôn ra đẹp, đổ được nhiều mẻ mà không rách, cần chú ý vài thứ ngay từ lúc thiết kế mẫu. Bài này mình kể lại quy trình xưởng hay làm, từ một bản phác thảo tới khi có khuôn đổ hàng trăm sản phẩm.
Vì sao nên làm khuôn riêng thay vì mua khuôn có sẵn
Khuôn có sẵn rẻ và nhanh. Nhưng nếu bạn đang xây thương hiệu, sản phẩm giống hệt mười tiệm khác thì khó tạo dấu ấn. Một hình dáng riêng, một logo nổi trên bánh xà phòng, một kiểu nến đặc trưng cho mùa lễ, những thứ đó giúp khách nhớ bạn.
Khuôn riêng còn cho phép bạn kiểm soát kích thước và trọng lượng. Ví dụ bạn muốn mỗi bánh xà phòng đúng một khối lượng nhất định để in trên bao bì, hay mỗi cây nến cháy được số giờ nhất định. Khuôn có sẵn khó đáp ứng chuẩn xác.
Chi phí làm khuôn riêng nằm chủ yếu ở hai chỗ: làm mẫu gốc và làm khuôn. Một khi đã có khuôn, giá mỗi sản phẩm chỉ còn tiền nguyên liệu và công đổ. Nếu bạn định làm vài chục tới vài trăm sản phẩm theo một mẫu, khuôn silicon thường là cách hợp lý nhất. Bạn ở TP.HCM và muốn biết cụ thể quy trình của một xưởng thì có thể xem bài về làm khuôn silicon theo yêu cầu tại TP.HCM.
Bước 1: Từ ý tưởng tới file 3D
Mọi thứ bắt đầu từ bản vẽ. Bạn có thể đưa cho xưởng một bức ảnh tham khảo, một bản phác thảo tay, hoặc một logo dạng file vector. Người thiết kế sẽ dựng mô hình 3D trên máy tính.
Những điều cần nghĩ khi thiết kế mẫu nến
Nến cần có chỗ cho bấc. Thường bấc đi xuyên dọc tâm sản phẩm. Khi thiết kế, người làm khuôn sẽ chừa đường cho bấc, hoặc làm khuôn có lỗ ở đáy để luồn bấc từ dưới lên.
Nến cháy từ trên xuống. Phần đầu nến nên đủ dày để ngọn lửa không làm sập hình quá nhanh. Những chi tiết quá mảnh ở đỉnh (tai mèo rất mỏng, cánh hoa mảnh) sẽ chảy rất nhanh khi đốt.
Mặt đáy nên phẳng để nến đứng vững. Trong khuôn silicon, mặt đáy thường chính là mặt rót.
Những điều cần nghĩ khi thiết kế mẫu xà phòng
Bánh xà phòng sẽ bị mòn khi dùng. Chi tiết nổi quá sắc, quá cao sẽ mòn mất sau vài lần rửa tay. Logo nên nổi vừa phải, cạnh hơi bo.
Hình dáng nên vừa tay cầm. Bánh quá nhiều góc nhọn sẽ khó chịu khi dùng.
Mặt sau phẳng, giúp bánh đặt được trên khay và dễ đóng gói.
Với cả nến và xà phòng, nên tránh những chỗ khóa khuôn quá sâu (undercut). Silicon mềm lột được undercut vừa phải, nhưng sâu quá vừa khó tháo vừa làm khuôn rách sớm.
Bước 2: In 3D mẫu gốc
Khi đã có file 3D, xưởng in mẫu gốc (master). Mẫu gốc là vật thật, có hình dạng y hệt sản phẩm cuối cùng, dùng để làm khuôn.
Với nến và xà phòng, bề mặt mẫu gốc rất quan trọng vì silicon chép lại mọi thứ. Xưởng thường in bằng công nghệ SLA (in nhựa resin bằng tia UV) vì bề mặt mịn, độ phân giải cao. Lớp in SLA có thể mỏng 25 tới 100 micron, mịn hơn nhiều so với in sợi nhựa FDM. Thời gian in mẫu gốc thường khoảng 1 tới 3 ngày tùy kích thước và số lượng.
Sau khi in, mẫu gốc phải được xử lý: rửa sạch resin thừa, chiếu UV cho đóng rắn hoàn toàn, chà nhám những chỗ có dấu chân đỡ (support), có khi sơn lót và chà lại cho thật mịn. Với nến muốn bề mặt bóng như gương, mẫu gốc phải được đánh bóng tới mức đó. Nếu muốn bề mặt mờ, xưởng có thể để mẫu ở độ nhám nhất định.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về các loại nhựa resin dùng in mẫu, trang có bài vật liệu in 3D SLA và các loại resin. Còn quy trình in mẫu gốc cho khuôn đúc nói chung, xem bài in 3D làm mẫu gốc cho khuôn silicone.
Bước 3: Chọn silicon cho khuôn nến và xà phòng
Đây là lúc nhiều người hỏi: loại nào tốt? Câu trả lời tùy vào vật liệu đổ và số lần định dùng.
Độ cứng
Nến và xà phòng nhẹ, không gây áp lực lớn lên khuôn, nên có thể dùng silicon khá mềm. Vùng Shore A 20 tới 30 là vùng xưởng dùng nhiều nhất cho loại khuôn này: đủ mềm để lột ra dễ, đủ cứng để khuôn nhỏ tự đứng được mà không cần vỏ đỡ. Theo bảng thang đo của Smooth-On về độ cứng Shore, mẫu mảnh như tượng thạch cao nên dùng cao su 30A hoặc mềm hơn, nguyên tắc này cũng đúng với nến nhiều chi tiết. Bài độ cứng silicon Shore A có bảng chọn chi tiết hơn.
Gốc bạch kim hay gốc thiếc
Silicon gốc thiếc rẻ hơn, dễ tính hơn, đủ dùng cho khuôn nến. Silicon gốc bạch kim bền nhiệt hơn, co ít hơn, chịu hóa chất tốt hơn. Xà phòng, nhất là xà phòng làm theo phương pháp nấu lạnh (cold process), có tính kiềm cao trong giai đoạn đầu. Khuôn bạch kim thường chịu được lâu hơn.
Theo thông số hãng công bố, Mold Star 15 SLOW là silicon gốc bạch kim độ cứng 15A, trộn 1:1 theo cả thể tích lẫn khối lượng, thời gian thao tác 50 phút, đóng rắn 4 giờ ở nhiệt độ phòng. Loại trộn 1:1 rất dễ dùng cho người mới. Tuy nhiên nhớ rằng silicon bạch kim dễ bị ức chế bởi một số vật liệu, nhất là resin in 3D chưa đóng rắn kỹ, nên mẫu gốc phải được xử lý cẩn thận.
Bảng gợi ý nhanh
| Sản phẩm | Độ cứng gợi ý | Loại silicon | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nến sáp đậu nành, sáp ong đơn giản | Shore A 20 tới 30 | Thiếc hoặc bạch kim | Thiếc đủ dùng, rẻ |
| Nến nhiều chi tiết nhỏ (hoa, thú) | Shore A 15 tới 25 | Bạch kim nếu cần bền | Mềm để lột dễ |
| Nến cột cao, cần thẳng | Shore A 25 tới 35 | Tùy | Có thể cần vỏ đỡ |
| Xà phòng nấu lạnh (cold process) | Shore A 20 tới 30 | Bạch kim | Chịu kiềm tốt hơn |
| Xà phòng nấu chảy rồi đổ (melt and pour) | Shore A 20 tới 30 | Thiếc hoặc bạch kim | Dễ, ít hư khuôn |
| Khuôn nhiều ô (khay đổ cùng lúc nhiều sản phẩm) | Shore A 25 tới 30 | Tùy | Cần đủ cứng để không võng |
Bước 4: Làm khuôn
Với nến và xà phòng, đa số khuôn là khuôn một mảnh đổ hở: mặt đáy sản phẩm là mặt rót. Quy trình cơ bản:
- Dán mẫu gốc lên tấm nền phẳng, mặt đáy úp xuống.
- Dựng hộp khuôn bao quanh, cách mẫu khoảng 8 tới 15 mm.
- Phủ chống dính nếu cần.
- Cân và trộn silicon đúng tỷ lệ, khử bọt nếu có máy hút chân không.
- Đổ silicon từ một góc, để silicon tự lan ra phủ mẫu.
- Chờ đông đủ thời gian, tháo hộp, lột mẫu ra.
Với sản phẩm tròn, hình cầu, hoặc có chi tiết ở mọi mặt, cần khuôn hai mảnh có cổng rót. Phần này phức tạp hơn vì phải tính đường phân khuôn, chốt định vị và lỗ thoát khí, nên thường để xưởng làm.
Một mẹo cho khuôn nến: làm khuôn khay nhiều ô (multi-cavity) giúp đổ một lần được nhiều sản phẩm, tiết kiệm thời gian rất nhiều khi làm số lượng lớn. Ví dụ in 6 mẫu gốc giống nhau, xếp đều trên tấm nền, đổ chung một khuôn.
Toàn bộ quá trình từ lúc nhận mẫu tới khi có khuôn thường mất khoảng 2 tới 7 ngày làm việc ở xưởng, tùy độ phức tạp.
Bước 5: Đổ nến và xà phòng sao cho khuôn bền
Khuôn đẹp mà dùng sai cách thì vẫn nhanh hỏng. Đây là những điều xưởng hay dặn khách.
Với nến
Kiểm soát nhiệt độ sáp khi đổ. Sáp quá nóng làm khuôn lão hóa nhanh hơn, và cũng có thể làm mặt nến bị lõm, nứt khi nguội. Mỗi loại sáp có nhiệt độ đổ khuyến nghị riêng, hãy làm theo hướng dẫn của nhà cung cấp sáp.
Để nến nguội hoàn toàn trước khi tháo. Tháo sớm, nến còn mềm bên trong, dễ biến dạng hoặc gãy chi tiết.
Tinh dầu và chất tạo màu đậm đặc có thể làm silicon khô và bạc màu dần. Đây là chuyện bình thường, nhưng nếu thấy khuôn khô nhanh, có thể giảm lượng tinh dầu hoặc thêm thời gian nghỉ khuôn giữa các mẻ.
Sáp đậu nành co khi nguội, đôi khi tạo lõm quanh bấc. Thợ nến hay đổ thêm một lớp sáp nhỏ để lấp sau khi lớp đầu đã đông.
Với xà phòng
Xà phòng nấu lạnh có tính kiềm mạnh trong vài ngày đầu. Đeo găng, và chọn khuôn bạch kim nếu dùng thường xuyên. Sau khi tháo, rửa khuôn bằng nước sạch, để khô.
Xà phòng melt and pour (nấu chảy rồi đổ) dễ hơn. Xịt một lớp cồn mỏng lên mặt khuôn trước khi đổ giúp giảm bọt bám trên mặt xà phòng. Sau khi đổ cũng xịt cồn lên bề mặt để vỡ bọt.
Không dùng vật sắc nhọn để cạy sản phẩm ra. Lột khuôn từ từ, có thể cho vào tủ lạnh vài phút để sản phẩm co lại, tháo dễ hơn.
Một khuôn dùng được bao lâu?
Đây là câu khách hỏi nhiều nhất. Không có con số cố định, vì phụ thuộc loại silicon, độ phức tạp mẫu, nhiệt độ đổ, tinh dầu, cách tháo và bảo quản. Ở xưởng, khuôn mỹ thuật thường cho khoảng 20 tới 100 sản phẩm tùy mẫu, nhiều mẫu đơn giản dùng được lâu hơn thế. Khuôn nến hình đơn giản, ít undercut, dùng đúng cách thường bền. Khuôn có chi tiết mảnh, góc sắc thì mép khuôn ở đó sẽ rách trước.
Nếu bạn định làm số lượng lớn, nên giữ lại mẫu gốc để khi khuôn mòn có thể đổ khuôn mới với chất lượng giống hệt. Đây là lợi thế lớn của việc in 3D mẫu gốc: file vẫn còn, có thể in lại bất cứ lúc nào.
Cách bảo quản khuôn giữa các đợt sản xuất cũng ảnh hưởng nhiều tới tuổi thọ. Rửa sạch, để khô, cất nơi mát, tránh nắng, không chồng vật nặng lên khuôn. Đừng để khuôn bị gập méo lâu ngày.
Từ khuôn tới sản phẩm bán được
Một vài kinh nghiệm cho các bạn làm thương hiệu, không chỉ chuyện kỹ thuật.
Làm thử một mẻ nhỏ trước khi đặt khuôn số lượng lớn. In mẫu gốc, làm một khuôn, đổ thử vài chục sản phẩm, đem tặng bạn bè hoặc bán thử. Nếu cần chỉnh kích thước, chỉnh logo, sửa file và in lại mẫu gốc là xong.
Tính trước bao bì. Kích thước sản phẩm nên khớp với hộp, túi bạn định dùng. Đặt khuôn xong mới đi tìm hộp vừa thì hơi muộn.
Với quà tặng doanh nghiệp, logo phải chuẩn màu và chuẩn hình. Nếu nến hoặc xà phòng có logo nổi, người thiết kế cần file vector chất lượng tốt. Những bộ quà như vậy thường đi kèm các sản phẩm décor khác theo nhận diện thương hiệu. Bạn có thể xem thêm bài in 3D quà tặng trên trang để có ý tưởng kết hợp.
Câu hỏi thường gặp
Khuôn silicon làm nến có chịu được sáp nóng không?
Có. Silicon chịu nhiệt tốt hơn nhiệt độ đổ sáp thông thường. Tuy vậy đổ sáp quá nóng liên tục sẽ làm khuôn lão hóa nhanh hơn, nên làm theo nhiệt độ khuyến nghị của loại sáp bạn dùng.
Một khuôn nến dùng chung cho xà phòng được không?
Về kỹ thuật thì được. Nhưng nên tách riêng, vì tinh dầu, màu và dư lượng sáp có thể ảnh hưởng tới xà phòng, và ngược lại.
Có cần khuôn silicon an toàn thực phẩm cho nến và xà phòng không?
Không bắt buộc, vì nến và xà phòng không phải thực phẩm. Nhưng nếu bạn làm cả bánh kẹo, chocolate thì cần loại riêng đạt chuẩn tiếp xúc thực phẩm và không dùng lẫn. Xem thêm bài khuôn silicon an toàn thực phẩm.
Tôi chỉ có ảnh, chưa có file 3D, có làm khuôn được không?
Được. Xưởng sẽ dựng file 3D từ ảnh hoặc bản phác thảo, gửi bạn duyệt trên máy tính trước khi in mẫu gốc.
Muốn nến bóng như gương thì làm thế nào?
Mẫu gốc phải được đánh bóng tới độ bóng tương ứng. Silicon chép đúng bề mặt mẫu, mẫu bóng thì khuôn bóng, nến ra bóng. Silicon bạch kim thường giữ độ bóng mặt khuôn tốt hơn.
Lời cuối
Một chiếc khuôn silicon làm nến hay làm xà phòng riêng không quá phức tạp: thiết kế mẫu đúng ngay từ đầu, in mẫu gốc mịn, chọn silicon hợp loại sản phẩm, làm khuôn cẩn thận và dùng đúng cách. Đầu tư vào khuôn riêng giúp sản phẩm của bạn có hình dáng không ai có, và có thể lặp lại hàng trăm lần với chất lượng đều nhau.
Nếu bạn đang có ý tưởng cho một dòng nến hoặc xà phòng mới, cứ gửi ảnh hay bản phác thảo để xưởng xem và tư vấn. Liên hệ xưởng CT3D qua hotline/Zalo 0888 7999 38 hoặc 0975 008 728.
Nguồn tham khảo
- Smooth-On (nguồn hãng), Durometer Shore Hardness Scale: https://www.smooth-on.com/page/durometer-shore-hardness-scale/
- Smooth-On (nguồn hãng), Mold Star 15 SLOW: https://www.smooth-on.com/products/mold-star-15-slow/