Lần đầu tôi được mời quét 3D một hiện vật trong bảo tàng, điều đầu tiên chị cán bộ bảo tàng dặn không phải là “quét cho đẹp” mà là “không được chạm, không được dán gì lên hiện vật”. Với kỹ sư quen quét chi tiết cơ khí, nơi dán điểm mốc phản quang lên bề mặt là chuyện hiển nhiên, câu dặn đó buộc tôi thay đổi gần như toàn bộ quy trình.

Mấy tháng gần đây có vài dự án số hóa di sản ở nước ngoài rất đáng để người làm quét 3D ở Việt Nam tham khảo, cả về thành công lẫn cái khó.

Nhẫn vàng La Mã 1.700 năm tuổi: thư viện địa phương cũng làm được

Theo 3D Printing Industry (20/8/2026), dịch vụ thư viện của Hội đồng hạt Somerset (Anh) đã quét 3D và in bản sao chiếc nhẫn Ilminster, một hiện vật vàng thời La Mã có niên đại năm 297. Máy quét cầm tay dùng cho dự án do Thư viện Anh tài trợ. Bản gốc và bản in được trưng bày cạnh nhau trong ngày giới thiệu hiện vật 20/8, để khách tham quan có thể cầm, xem kỹ bản sao mà không đặt bản gốc vào rủi ro.

Điều tôi thích ở câu chuyện này là quy mô. Đây không phải bảo tàng quốc gia mà là một thư viện địa phương đã vận hành dịch vụ in 3D khoảng 10 năm, phục vụ trường học, nhóm cộng đồng và doanh nghiệp nhỏ. Số hóa di sản không nhất thiết phải bắt đầu bằng dự án lớn.

Về kỹ thuật, vật bằng vàng là đối tượng “khó chịu” với máy quét quang học vì bề mặt bóng phản xạ mạnh. Kinh nghiệm của tôi là phải chỉnh phơi sáng thấp, quét nhiều góc nghiêng, và chấp nhận thời gian xử lý dữ liệu lâu hơn. Phun bột làm mờ là cách quen thuộc với chi tiết công nghiệp, nhưng với hiện vật thì thường không được phép.

Đá Mặt Trăng trong hộp acrylic: khi máy quét “bó tay”

Một ca khó hơn nhiều được 3D Printing Industry (21/9/2026) đưa tin. Nhóm Makerspace của Đại học Stephen F. Austin (Mỹ) được Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Naranjo nhờ làm bản sao một mẫu đá Mặt Trăng từ sứ mệnh Apollo 14, để bản sao đi triển lãm lưu động khắp nước Mỹ, còn mẫu thật ở lại bảo tàng. Mẫu đá được trưng bày từ năm 2014 và niêm phong vĩnh viễn trong một khối kim tự tháp acrylic phản chiếu.

Nhóm thử hai máy quét 3D cao cấp nhưng thất bại: bề mặt acrylic phản xạ khiến máy không ghi nhận chính xác hòn đá bên trong. Họ chuyển sang phương pháp đo ảnh (photogrammetry): chụp thật nhiều ảnh từ mọi góc dưới ánh sáng kiểm soát, rồi dùng phần mềm ghép thành mô hình 3D, đồng thời thử thêm công cụ dựng mô hình từ ảnh có AI hỗ trợ. Toàn bộ quá trình dự kiến mất vài tuần, có sự tham gia của giảng viên mỹ thuật, khoa học máy tính và thủ thư.

Bài học ở đây: không có một thiết bị nào giải được mọi bài toán. Người làm số hóa di sản cần biết cả quét laser, ánh sáng cấu trúc lẫn đo ảnh, và biết khi nào nên đổi phương pháp.

Máy quét không cần dán điểm mốc: thiết kế cho đúng yêu cầu bảo tàng

Phía thiết bị cũng đang thay đổi theo hướng thân thiện với hiện vật hơn. Hệ EinScan Trak của SHINING 3D, theo 3D Printing Industry (27/8/2026), dùng một bộ theo dõi quang học đặt trên chân máy để “nhìn” vị trí đầu quét thay vì nhìn hiện vật. Vì vậy không cần dán điểm mốc lên vật. Bài viết nói thẳng: hiện vật bảo tàng thường cấm dán điểm mốc hoàn toàn.

Thông số đáng chú ý: tốc độ tới 2,63 triệu điểm mỗi giây, độ phân giải tới 0,05 mm, camera màu 5 MP để ghi cả màu sắc bề mặt. Máy có ba chế độ laser: 19 cặp tia chéo để quét nhanh vùng rộng, 7 tia song song cho cạnh sắc nét, và một tia đơn để chui vào lỗ sâu, khe hẹp. Kết nối Wi-Fi 6, tầm hoạt động 4 m từ bộ theo dõi, pin 5,5 giờ ở chế độ theo dõi. Với di sản, màu sắc là thông tin bắt buộc, khác với kỹ thuật ngược cơ khí vốn chỉ cần hình học.

Việt Nam: đã có hướng đi, cần thêm người làm được

Ở trong nước, VnExpress (27/6/2025) đưa tin FPT ký ghi nhớ với Creaform, hãng quét 3D Canada có thiết bị dùng tại hơn 85 quốc gia, để triển khai các dự án số hóa di sản văn hóa. Creaform cung cấp công nghệ quét, FPT phát triển giải pháp và tích hợp vào nền tảng akaVerse, hỗ trợ bảo tàng xây kho dữ liệu số, trải nghiệm thực tế ảo và thực tế tăng cường. Đại diện FPT nhận định số hóa di sản là bài toán quan trọng của quốc gia.

Theo tôi, thiết bị không còn là rào cản lớn nhất. Cái thiếu là quy trình chuẩn và người vận hành hiểu cả kỹ thuật lẫn yêu cầu bảo quản hiện vật.

Quy trình số hóa hiện vật tôi thường áp dụng

1. Khảo sát hiện vật cùng cán bộ bảo tàng: vật liệu, độ bóng, độ mỏng manh, có được di chuyển hay không, được phép chiếu sáng mạnh đến mức nào.
2. Chọn phương pháp: ánh sáng cấu trúc hoặc laser cho hình học chính xác; đo ảnh cho vật lớn, vật trong tủ kính hoặc khi cần màu sắc trung thực.
3. Thu dữ liệu không tiếp xúc: không dán điểm mốc, không phun bột nếu không được phép; ưu tiên bàn xoay có lót mềm hoặc giữ nguyên vị trí trưng bày.
4. Xử lý và lưu trữ: lưu cả dữ liệu thô lẫn mô hình đã xử lý, ghi rõ thiết bị, ngày quét, điều kiện ánh sáng, độ phân giải.
5. Ứng dụng: in bản sao để trưng bày, cho học sinh cầm nắm; dựng triển lãm ảo; làm cơ sở so sánh khi theo dõi xuống cấp của hiện vật theo thời gian.

Bản sao in 3D không thay được giá trị của hiện vật gốc, nhưng giúp hiện vật “đi xa” hơn, đến gần công chúng hơn mà vẫn an toàn trong kho. Đó là lý do tôi tin quét 3D sẽ trở thành công việc thường xuyên của bảo tàng Việt Nam trong vài năm tới.

Nguồn tham khảo: 3D Printing Industry (20/8/2026, 21/9/2026, 27/8/2026), VnExpress (27/6/2025).
Nguyễn Cường tổng hợp

Câu hỏi thường gặp

Quét 3D di sản cần thiết bị gì?

Máy quét ánh sáng cấu trúc cho hiện vật nhỏ, máy cầm tay hoặc chụp ảnh đo đạc cho tượng và công trình.

Dữ liệu di sản được lưu trữ ra sao?

Lưu cả dữ liệu gốc và đã xử lý, kèm metadata thiết bị, thời gian, độ chính xác.

Bản sao in 3D có giá trị gì?

Trưng bày, giáo dục, cho khách tiếp xúc trong khi bảo vệ hiện vật gốc.